Sơn và khảm trai là hai nghề thủ công truyền thống của Việt Nam với lịch sử ngàn năm tồn tại. Một bên nổi bật bởi chiều sâu, sự trầm lắng; bên kia hấp dẫn bởi ánh sắc biến ảo của vỏ trai, vỏ ốc. Dù được kết hợp trong mỹ nghệ, nhưng để cùng trở thành ngôn ngữ biểu đạt trong hội họa vẫn là một hướng đi khó. Nguyễn Xuân Lục là một trong số ít họa sĩ đương đại theo đuổi con đường ấy. Sinh ra tại làng khảm trai Chuôn Ngọ (Phú Xuyên, Hà Nội), Nguyễn Xuân Lục sớm thành thạo kỹ thuật khảm trước khi theo học hội họa sơn mài. Lợi thế của người vừa hiểu nghề khảm, vừa am hiểu kỹ thuật sơn giúp anh nhìn thấy những khả năng ít người khai thác: đưa kỹ thuật khảm trai khỏi vai trò trang trí để trở thành chất liệu hội họa độc lập.
Ánh xà cừ vốn mạnh, rực rỡ và dễ liên tưởng đến đồ thủ công mỹ nghệ hơn là tác phẩm nghệ thuật. Nguyễn Xuân Lục sử dụng chất liệu ấy cách tiết chế, để vẻ đẹp của khảm không lấn át mà hòa quyện theo chiều sâu của sơn mài.
Trong các sáng tác của Nguyễn Xuân Lục từ bộ tranh Bụi đến triển lãm Sơn, gần đây nhất là Dưới lớp thời gian… kỹ thuật khảm xuất hiện thường xuyên dưới dạng những mảng nhỏ, những hạt sáng li ti hay các đường hình học tinh tế. Ánh xanh huyền ảo của bào ngư, sắc óng của xà cừ không còn đóng vai trò trang trí mà trở thành một phần cấu trúc thị giác, gợi về những vì sao trong không gian sâu thẳm của sơn mài. Chất sơn làm dịu đi sự lấp lánh của khảm, trong khi khảm lại mở thêm chiều ánh sáng và nhịp điệu cho mặt tranh.
Điều thú vị ở Nguyễn Xuân Lục không nằm ở việc kết hợp hai chất liệu truyền thống, mà ở cách anh biến kỹ thuật thành ngôn ngữ biểu đạt. Với anh, sơn và khảm không còn là hai nghề riêng biệt mà là những “ký tự” của sơn mài, được sắp đặt để tạo nên cảm xúc và không gian mới. Sự dung hòa ấy đã đưa kỹ thuật khảm trai trở thành phương tiện sáng tạo giàu giá trị trong hội họa đương đại.
Những thử nghiệm của Nguyễn Xuân Lục cho thấy truyền thống không phải là khuôn mẫu lặp lại, mà là nền tảng để tiếp tục khám phá. Khi chất sơn tôn vẻ đẹp tự nhiên của vỏ trai, kỹ thuật khảm mở rộng khả năng biểu đạt của sơn mài, cả hai cùng tạo nên ngôn ngữ nghệ thuật đậm chất đương đại, giàu bản sắc.
